las-ikona4

Po co potrzebne są lasy ?

Od najdawniejszych czasów las był dla ludzi ważny, ale świadomość jego ogromnego znaczenia dla życia na Ziemi wzrastała stopniowo – dokładnie zrozumiano to zagadnienie w XXw.

Od najdawniejszych czasów las był dla ludzi ważny, ale świadomość jego ogromnego znaczenia dla życia na Ziemi wzrastała stopniowo – dokładnie zrozumiano to zagadnienie w XXw.

Rośliny zawsze stanowiły dla ludzi i zwierząt pokarm. Długo myślano, że rośliny niezbędne do swojego rozwoju substancje czerpią z ziemi, w której rosną. Na początku XVII w. pewien flamandzki badacz przeprowadził ciekawe doświadczenie: do odważonej ziemi posadził wierzbę – którą wcześniej zważył – i tylko ją podlewał. Po 5 latach ponownie zważył drzewko i ziemię. Drzewko znacznie zwiększyło swoją masę, gleba natomiast zmniejszyła jedynie nieznacznie. Zastanawiał się więc, jak nastąpił wzrost masy drzewa i doszedł do wniosku, że pochodziła ona z wody. Sto lat później zaobserwowano, że „rośliny mogą naprawiać powietrze zepsute przez palące się świece” i dokonano ciekawego odkrycia, że przemiany zachodzące podczas tego procesu wymagają światła. Wkrótce potem okazało się, że składnikiem „niedobrego” powietrza pochłanianym przez rośliny jest dwutlenek węgla, a ponadto, że w procesie tym zużywana jest woda. Dziś może to nam wydawać się zabawne, ale trzeba było aż dwustu lat, by odkryć zadziwiający fakt – że rośliny pochłaniają energię słoneczną i przekształcają ją w energię chemiczną wiązań powstających produktów (asymilatów). Poznano, że pierwszym dostrzegalnym produktem asymilacji CO2 jest skrobia gromadząca się w ich komórkach, oraz tlen emitowany do atmosfery. Czyli, że prawie cała masa rośliny, pochodzi z niewidzialnego gazu  - dwutlenku węgla, a także z wody i energii słonecznej z udziałem zawartego w chloroplastach chlorofilu* – w ten sposób odkryto proces fotosyntezy*. Ten skomplikowany proces biochemiczny został dokładniej poznany dopiero w latach czterdziestych XX wieku. Za opracowanie cyklu reakcji związanych z asymilacją dwutlenku węgla odkrywcy Calvin i Benson otrzymali Nagrodę Nobla.

Wszystkie rośliny produkują tlen. Pod względem uwalniania tlenu do atmosfery lasy przewyższają jednak inne tereny zielone, ponieważ 1 hektar lasu emituje 3-10 razy więcej tlenu, niż z tej samej powierzchni pole uprawne. Obliczono, że jedna sześćdziesięcioletnia sosna produkuje 1350-1800 l tlenu, zaspokajając życiowe potrzeby 3 dorosłych osób przez dobę, natomiast dorodny buk jest tak wydajny, że ok. 1200 l tlenu produkuje w ciągu jednej godziny.

Motyw drzewa i lasu funkcjonował od pradziejów w wielu religiach jako symbol istot boskich. Drzewa bywały przedmiotem czci jako połączenie sił podziemnych – korzeni, sfer niebiańskich – korony, z życiem ziemskim – pniem. W starożytnej Grecji drzewa i gaje uznawane były za własność i miejsce zamieszkania bóstw i nimf. Gdy wycinano las, dla uszanowania i uczczenia tego miejsca, pozostawiano drzewo bogini Artemidzie. W religii chrześcijańskiej mamy do czynienia z drzewem życia i drzewem wiadomości dobrego i złego, symbolizującego wszelki grzech, którego ośmielili się spróbować pierwsi rodzice.

Las dawał też schronienie i żywił zwykłych śmiertelników – był niewyczerpanym magazynem wszelkich dóbr – drewna, płodów runa leśnego, zwierząt. W starożytności drewno, obok gliny i kamienia było głównym materiałem budowlanym – z niego budowano domy i zamki warowne, statki, mosty i drogi.

Zdecydowanie znaczenie lasów wzrosło w okresie w rewolucji przemysłowej w XIX w, kiedy nastąpił rozkwit przemysłu wydobywczego, hutnictwa szkła i metalurgii, transportu kolejowego i morskiego, budownictwa i wielu innych gałęzi przemysłu. Tym pożytkiem, które miało takie znaczenie było drewno – surowiec otrzymany z pni ściętych drzew. Wykorzystywane było jako surowiec opałowy, stemple w kopalniach, słupy telefoniczne, maszty – czasem drewno jako opał zostało wyparte przez bardziej kaloryczny węgiel.

Za kilkadziesiąt będzie z tej siewki potężne drzewo
Za kilkadziesiąt lat będzie z tej siewki potężne drzewo

Zapotrzebowanie na drewno jest w świecie nadal bardzo duże – pofatygowano się i obliczono, że znajduje ono 30 tys. zastosowań. Wiąże się to z jego licznymi zaletami, co czyni z niego uniwersalny materiał i jeden z najważniejszych surowców organicznych świata. Jest bardzo trwałe – długo opiera się procesom starzenia, jest wytrzymałe i łatwo poddaje się obróbce. Ale jedną z jego największych zalet jest to, że jest surowcem odnawialnym – jego masa, przy właściwie prowadzonej gospodarce leśnej, przybywa w sposób ciągły (choć powolny) bez żadnych ujemnych skutków dla środowiska i człowieka, a w dodatku powstaje w wyniku naturalnego procesu biologicznego – fotosyntezy i nie wymaga żadnych nakładów energii, ponieważ czerpie energię słoneczną. Pozostałe koszty: związane z pielęgnacją lasu, pozyskaniem drewna i jego obróbką tartaczną są stosunkowo niskie.

Drewno – choć najważniejsze – nie jest jedynym produktem lasu, są też inne dobra leśne, tzw. użytki uboczne. Las ma bogatą ofertę. Najbardziej popularnym użytkiem są oczywiście grzyby i owoce leśne – między innymi borówki i żurawina, zwierzyna – na tusze i trofea myśliwskie, oraz torf i piasek. Warto jeszcze wymienić sok z brzozy z której produkuje się coraz bardziej popularny ksylitom (do słodzenia), żywicę z sosny i modrzewia, drewno i korę dębu oraz świerka jako garbniki garbarskie, gutaperkę pozyskiwaną z trzmieliny, karpinę*, no i choinki.

Lasy tropikalne dostarczają też pożywienia – np. drzewo chlebowe daje olbrzymie jadalne owoce, a z wnętrza palmy sago, rosnącej na wyspach pacyficznych pozyskuje się mączkę sagową, z której piecze się podpłomyki – lokalny rodzaj chleba. To jedna z form przetrwania głodu najuboższej ludności w tamtych krajach.

Kadź z dawnej potaszni Bukowiec (Bieszczady)
Kadź z dawnej potaszni – Bukowiec (Bieszczady)

Niektóre leśne surowce utraciły swoje znaczenie. Kiedyś pozyskiwało miód – służyły do tego barcie – wydrążone wewnątrz pnia drzewa komory w celach hodowli pszczół – zniknęły już z lasów, ale współcześni pszczelarze ustawiają ule w pobliżu lasu aby pszczoły zbierały pożytek z roślin leśnych lub spadź. Z takich pożytków leśnych, które już przeszły do historii jest potaż – węglan potasu, wytwarzany w drodze ługowania popiołu powstałego ze spalanego drewna lub węgla drzewnego i ciemnobrązowa, lepka ciecz – dziegieć – produkt suchej destylacji kory brzozowej.
Inne pożytki zostały wyparte przez produkty syntetyczne – przykładem może być żywica, a w innych częściach świata kauczuk, który produkowany był z lateksu – soku mlecznego pozyskiwanego z kauczukowca i manioku rosnących w Ameryce Południowej lub figowca w Indochinach, gdzie zrobił prawdziwą karierę. Potem powstały nawet plantacje tych drzew w Indiach, na Cejlonie i Półwyspie Malajskim, gdy z powodu rozwoju motoryzacji wzrosło zapotrzebowanie na kauczuk naturalny. Współcześnie, podobnie jak stało się z żywicą, lateks został zastąpiony przez kauczuk syntetyczny.
Ale niektóre leśne pożytki wracają do łask – np. zioła używane do produkcji leków.

Nie należy zapomnieć jeszcze o tym, że ludzie od zawsze lubili chodzić do lasu, przebywać w lesie, dla samej przyjemności. Tereny zalesione są ulubionym miejscem na spędzanie urlopu, ośrodki wypoczynkowe, sanatoria są zwykle lokowane w lesie lub w pobliżu lasu, a najlepiej w lesie nad wodą.

Co takiego ma w sobie klimat leśny?

  1. Dużo tlenu, więc w lesie lepiej się oddycha.
  2. Las jest doskonałym filtrem – wychwytuje szkodliwe gazy i pyły. Stwierdza się, że 100-letni dąb jest w stanie wychwycić z powietrza nawet 1 tonę pyłów rocznie, 1 hektar boru świerkowego zatrzyma około 420 kg cząstek zanieczyszczeń, a las bukowy w okresie wegetacji nawet 65 ton pyłów.
  3. Drzewa wytwarzają wokół siebie strefę wolną od groźnych bakterii i innych mikroorganizmów. W tej strefie jest kilkadziesiąt razy mniej bakterii chorobotwórczych niż w powietrzu miejskim. A dzieje się tak, ponieważ drzewa produkują substancje bakteriobójcze, które nazywają się fitoncyndy oraz olejki eteryczne. Szczególnie cenne pod tym względem są sosny, brzozy i jałowiec, bo strefa wydzielania fitoncydów wynosi w ich przypadku ok. 5 m.
  4. Las pachnie – jest to zasługą m. in. olejków eterycznych wydzielanych przez drzewa, a dzięki monoterpenom w żywicy działają terapeutycznie – ich zapach przynosi odprężenie, wyciszenie. Również dodatkowo na samopoczucie wpływają elektrostatyczne właściwości powietrza leśnego z powodu obecności w nim jonów.

 

Odpoczynek w lesie
Odpoczynek w lesie

Artykuł ten nie wyczerpuje tematu znaczenia lasów dla życia ludzi i planety. Temat będzie kontynuowany w kolejnych artykułach.

Słowniczek: