1-drzewa -podwórko (26)-001

TOPOLE

„Zaprzyjaźnij się z drzewami” – TOPOLE

Karol Linneusz, szwedzki naukowiec – lekarz i botanik, któremu współczesny świat zawdzięcza, między innymi, dzisiejszą systematykę, podzielił przyrodę ożywioną na dwa królestwa – zwierząt i roślin. Nie chcę tutaj pisać o systematyce, czyli o „zaszeregowaniu” – w tym przypadku – roślin, lecz dla potrzeb artykułu zależy wskazać miejsce, jakie zajmuje bohater tego tekstu.

W zielonym królestwie rośliny należą do dwóch gromadnagozalążkowych, w której nasiona nie są schowane w owocach i okrytozalążkowe z kwiatami zwykle zróżnicowanymi na kielich i koronę, i z nasionami powstałymi, w trakcie zapłodnienia, z zalążni słupka i nasionami, wewnątrz owoców, rozwiniętymi z zalążków.

W gromadzie okrytozalążkowych, do klasy dwuliściennych, czyli roślin, które po skiełkowaniu nasion, mają dwa zielone liścienie, symetrycznie ustawione do łodygi, często różniące się kształtem od właściwych liści, wyróżniamy kilka rodzin, między innymi rodzinę wierzbowate. W Polsce do tej gromady należą dwa rodzaje – wierzby i topole. I o tych drugich chcę opowiedzieć.

Na świecie – a rosną na północy Europy, Azji i Ameryki Północnej, ale też w Afryce czy południowej Azji – znanych jest około 100 gatunków, odmian, mieszańców – hybryd topól.

ale w polskim krajobrazie możemy dostrzec również korony innych gatunków topól, między innymi berlińską, kanadyjską, szarą, balsamiczną, kalifornijską, włochatą i odmianę stożkową topoli czarnej, czyli włoską.

1-drzewa -podwórko (26)
Topole, tak jak ich kuzynki – wierzby, należą do gatunków wiatropylnych – ich kwiaty, zebrane w kwiatostany zwane kotkami, rozwijają się przed rozwojem liści lub – u niektórych gatunków – równo z liśćmi. Są rozdzielnopłciowe, oczywiście topole, i dwupienne. Topole kwitną wczesną wiosną i właśnie pora kwitnienia, szczególnie topoli drżącej, skłoniła mnie – między innymi – do napisania kilku słów o tym gatunku.
Mieszkam i pracuję na Przedgórzu Sudeckim – szczyty Karkonoszy towarzyszą mi od zawsze w każdej chwili życia. Wzniesienia – góry i przedgórza – mają to do siebie, że zjeżdżając lub wjeżdżając można zobaczyć w innej perspektywie to, co jest w przyrodzie do zaobserwowania
i zobaczenia.

Jest taki moment w życiu osiki, kilka dni – dwa-trzy, w okresie jej kwitnienia, gdy wygląda jakby była osłonięta cieniutkim, różowawym tiulowym welonem. Na gałązkach topoli drżącej w kwietniu zaczynają się rozwijać kwiaty – bardzo dużo szaro-purpurowych lub szaro-czerwonych kotków męskich i mniej szaro-zielonkawych kwiatów żeńskich, przy czym na jednym drzewie występują kwiaty tylko jednej płci. W miarę trwania kwitnienia kwiaty wydłużają się, a na męskich poprzez szare włoski przebija się kolor purpurowy – to zabarwienie pręcików. Patrząc z daleka na drzewa osikowe obsypane w pełni rozwiniętymi kwiatami, odnosi się wrażenie jakby były otulone cieniutkim szaro-różowym tiulowym welonem. Pięknie wyglądają, szczególnie gdy oświetla je słońce kierujące się już ku zachodowi. Niestety, to cudowne zjawisko trwa krótko – dwa, trzy, czasem cztery dni. A gdy już zostaną zapylone wszystkie kwiaty żeńskie, to te męskie szaro-purpurowe opadają.
Zaczyna się kolejny etap w życiu drzewa- zawiązują się nasiona. Owocem topoli jest torebka, a właściwie zbiór malutkich torebeczek, które przypominają swoim kształtem koraliki nawleczone na sznurek; każda torebka wypełniona jest dużą ilością drobnych nasion zaopatrzonych w bardzo delikatne, białe włoski przypominające puch ułatwiające przenoszenie nasion na większe odległości. Nasiona topoli zachowują zdolność kiełkowania przez krótki czas, gdy padną na wilgotny grunt to szybko zaczynają się tam zadomawiać. Szkółkarze rzadko rozmnażają topole poprzez wysiewanie nasion, chyba że tworzą nowe hybrydy; topole dobrze rozmnażają się wegetatywnie.

Topole wyrastają na wysokość od 20 do 40 metrów w zależności od gatunku, pokrój też jest od tego zależny: wąski, strzelisty topoli włoskiej do szerokiej korony topoli balsamicznej. Pień i konary topoli są proste, a u starych drzew mogą być bardzo grube.

Pamiętam, że dwadzieścia lat temu na osiedlu, które zostało wybudowane na obrzeżasz Starogardu Gdańskiego, rosły stare topole – mogły mieć około 150 lat, może nawet ponad; topole mogą dożyć nawet 200 lat – w zależności od gatunku, najdłużej mogą żyć topole biała i czarna. Proste, grube pnie pokryte były głęboko spękaną korą. Rosły, ponieważ wycięto wszystkie – zagrażały bezpieczeństwu mieszkańców; były jedynymi wysokimi drzewami pomiędzy pudełkowatymi domami na osiedlu wybudowanym w latach osiemdziesiątych XX wieku; do dziś nie ma tam żadnych dużych drzew. O rozmiarach topól tam rosnących mogły świadczyć pniaki, których średnice sięgały dwóch metrów i olbrzymie kłody złożone na jednym z placów – sprawiało to wrażenie.

Proste i kruche konary i gałęzie topól ubrane są w garnitur liści o różnych odcieniach zieloności, różnych kształtach, formach i wielkości. Zmienność formy liści topoli nie dotyczy tylko różnych gatunków; nie tylko w obrębie gatunku, ale nawet na jednym drzewie można znaleźć różne liście. Kształtem i formą liści różnią się też formy dorosłe od siewek i pędów odroślowych.
Na mnie największe wrażenie sprawiają liście topoli balsamicznej – duże, skórzaste, dwukolorowe – na wierzchu lśniąco zielone, a spodem białawe i matowe, wiosną przyjemnie mocno pachnące. W miarę upływu czasu sezonu wegetacyjnego ten balsamiczny zapach jest coraz mniej wyczuwalny, ale i tak unosi się wokół tych pięknych drzew.

Topole dobrze „siedzą” w glebie. Korzenie większości gatunków tworzą gęstą siatkę daleko od pnia – nieraz nawet w promieniu 15 – 20 metrów, jednak każdy gatunek ma indywidualne cechy systemu korzeniowego. Na przykład topola biała z sieci swoich korzeni wypuszcza pojedyncze pionowe korzenie, a u topoli drżącej w miarę starzenia się drzewa zanika palowy korzeń na rzecz grubych korzeni bocznych.

1-grupa topoli drżącej
Topola drżąca, zwana osiką, jest jednym z trzech rodzimych gatunków, występuje na obszarze całego kraju. Wykazuje dużą zmienność w pokroju, kolorze kory, kształcie i wielkości liści. Właśnie liście są cechą charakterystyczną dla tego gatunku: długi ogonek liściowy jest bocznie spłaszczony, wiotki i dłuższy od okrągłej i delikatnie ząbkowanej blaszki liściowej, dzięki temu liście drżą i szeleszczą przy nawet najmniejszym podmuchu wiatru. Jesienią przebarwiają się na piękny złotożółty kolor. Podobno włożenie jesiennego, złotego osikowego liścia do portfela ma przyciągać pieniądze. Młoda osika w całości, a starsza w górnej partii pnia pokryta jest gładką korą o zielonkawo-szarej barwie.

Nie ma wygórowanych wymagań glebowych, radzi sobie na glebach piaszczystych i lekko podmokłych, a nawet na gruzowiskach. Potrzebuje dużo światła, dlatego najchętniej rośnie na skraju lasów, na osłonecznionych polanach i ginie, jeśli inne drzewa zaczną jej zabierać światło słoneczne. O topoli drżącej można powiedzieć, że jest gatunkiem pionierskim, czyli jako jeden z pierwszych zasiedla tereny zdegradowane, nieużytki rolne, pogorzeliska i potrafi się na nich utrzymać długo nawet jeśli zmienią się warunki. Pamiętam czas, gdy na terenie Karkonoszy i Przedgórza Sudeckiego trwała klęska ekologiczna i na obszarach, które leśnicy przywracali przyrodzie, sadzono – jako przedplon- sadzonki, między innymi, brzozy i osiki.Osika jest wytrzymała na skrajne temperatury – upały i mrozy. Przy całej jej wytrzymałości na różne warunki panujące w lesie jednego tylko się boi – to pioruny.

 

1-topola biała - liście
Białodrzew, czyli topola biała, to drugi rodzimy gatunek topól w Polsce. Jej naturalnym zasięgiem występowania jest środkowa i południowa Europa; nie spotkamy białodrzewu za 670 szerokości geograficznej północnej, ale za to zobaczymy w północnej Afryce i w Azji. Piękne drzewo, które może wyrosnąć do około 30 metrów wysokości, ale mogą być wyższe. Pokrojem sprawiają wrażenie dumnych i wyniosłych. Proste gałęzie wyrastające z prostego pnia tworzą szeroką, prawie regularną kolista koronę. Pnie, niekiedy o dużym obwodzie (najgrubsza w Polsce topola biała, zwana Lesznowską, miała w pierśnicy ponad 10 metrów obwodu; miała, bo w 2012 roku złamała się) pokrywa gruba, spękana kora; w dolnej części pnia szaro-biała – a im starsza topola, tym kora ciemniejsza, natomiast w wyższych partiach drzewa szara z srebrzystym połyskiem. Na korze w górnych częściach pnia można zobaczyć dość charakterystyczne romboidalne przetchlinki. Liście, jak to u topól, są zmienne kształtem i wielkością, ale wszystkie są z wierzchniej strony ciemno zielone z połyskiem, a spodem prawie białe, pokryte srebrzystym kutnerem.
Ma duże wymagania względem światła i wilgotności gleby, często rośnie samotnie, na przykład w parkach.

Topole biała i drżąca tworzą mieszańce – topolę szarą, która ma cechy morfologiczne pośrednie, czyli „coś z mamy i coś z taty”.

Trzecia z rodzimych topól to topola czarna, zwana sokorą lub topolą nadwiślańska. W Polsce przebiega północna granica jej zasięgu.
Żyje krótko – do 150 lat. Rośnie do 30 metrów. Pokrój ma zmienny – korona może tworzyć szeroką kopułę lub gałęzie mogą rosnąc strzeliście i wtedy korona przybiera kształt stożkowy. Pień jest niski, gruby z licznymi naroślami i zgrubieniami pokryty ciemną, głęboko spękaną korą, która na starszych drzewa przybiera barwę prawie czarną. Młode liście są zielono-czerwonawe, z czasem stają się ciemnozielone z połyskiem wierzchem, a pod spodem jasnozielone i matowe. Korzenie topoli czarnej tworzą gęstą sieć utrzymującą i odżywiającą drzewo, z której wyrastają czasem korzenie przybyszowe. Łatwo rozmnaża się wegetatywnie poprzez zdrewniałe sadzonki lub odrosty korzeniowe. W XVIII wieku we Włoszech, w Lombardii, wyhodowano odmianę topoli czarnej o mocno stożkowej koronie – smukłe, wysokie z gałęziami wyrastającymi pionowo do góry, prawie równolegle do pnia. Myślę, że każdy zna tę wąską koronę niejako wrzynającą się w niebo. Topola włoska ma zdolność do szybkiego wzrostu, ale jest krótkowieczna. Ma też dość kruche gałęzie, które stwarzają niebezpieczeństwo gdy łamią się przy silniejszym wietrze.

Topola balsamiczna w swojej ojczyźnie – w Ameryce Północnej – wyrasta do wysokości nawet 60 metrów. Rośnie dość szybko, ale żyje krótko. Lubi stanowiska słoneczne i wilgotne lub lekko podmokłe grunty. Prosty pień pokryty jest jasną korą, a na gałęziach, które tworzą owalną koronę, wyrastają dość duże, jajowatego kształtu liście, które na wierzchu są błyszcząco zielone a od spodu jasne i matowe. I pachnące. Liście i pąki wykorzystywano do produkcji perfum.

Topole wzbudzają różne emocje – jednym się podobają, innych drażnią, jeszcze innym przeszkadzają.
A ja lubię topole.
Z kilku powodów. O dwóch już wspomniałam- „tiulowa zasłona” nad kwitnącymi drzewami osiki i cudowny zapach liści topoli balsamicznej. Trzecim jest magiczne znaczenie topól w życiu i wierzeniach dawnych ludów oraz, jako czwarty, patronowanie, według celtyckiego horoskopu, ludziom urodzonym w pierwszej dekadzie lutego- topola zimowa i w pierwszej połowie sierpnia – topola letnia.

Topolom od zawsze przypisywano magiczne znaczenie i wpływ na człowieka i jego życie.
W czasach starożytnych poświęcona była Herkulesowi, który wywarem z liści topolowych uratował się po ugryzieniu jadowitego węża. Tarcze starożytnych i średniowiecznych rycerzy były wykonane z drewna topolowego ponieważ wierzono, że chronią one przed śmiercią i chorobami; najsłynniejszą tarczę miał bohaterski Ajaks- wojownik spod Troi.

Z wszystkich topól najwięcej legend narosło wokół topoli drżącej- osiki. Jedna z nich mówi o tym, że topola tak drży dlatego, że to z jej drewna Kain zrobił kołek, którym zabił swojego brata Abla. Inna, też związana ze wstydem, że odmówiła schronienia Świętej Rodzinie, gdy uciekali do Egiptu.

Topole lubią rosnąc w pobliżu cieków wodnych razem z gatunkami drzew o podobnych upodobaniach, czyli olchach, jesionach, brzozach. Takie upodobania i towarzystwo powodują, że pioruny często w nie uderzają. Zauważyli to już nasi przodkowie i traktowali topole jak swoiste piorunochrony, szczególnie gdy rosły w pobliżu budynków.

Stare topole możemy zobaczyć rosnące na skrzyżowaniach dróg – były drogowskazem i opiekowały się zbłąkanymi- ich trzęsące się i migoczące na wietrze liści były z daleka widoczne, niczym światełka odblaskowe. Z tego samego powodu – liści poddających się najmniejszym nawet podmuchom wiatru, sądzono, że mogą być pośrednikiem między ludźmi a bogami, ale jednocześnie uważane są za drzewa, w pobliżu których traci się energię do działania.

To tylko niektóre z magicznych tajemnic topól. Jest ich o wiele więcej, ale nie chcę aby zdominowały ten artykuł, a chciałabym jeszcze wspomnieć o horoskopie Celtów i o osobach, którym patronują topole.

Celtowie zamieszkiwali znaczne tereny Europy w okresie jeszcze przed Chrystusem. Cenili bardzo i szanowali przyrodę, a drzewa wręcz czcili oddając jednocześnie w ich opiekę ludzi. Do każdego opiekuńczego drzewa Celtowie przydzielali dwa przeciwne sobie okresy roku- to dla zachowywania równowagi.
Osoby, którymi opiekują się topole, posiadają cechy swoich patronackich drzew, a szczególnie szybki wzrost i narastające wzmocnienie, choć topola-drzewo jest słaba, a raczej krucha i tak samo jest, niestety, z ludźmi spod znaku topoli. Zodiakalne topole są osobami praktycznymi i rozsądnymi. Kierują się rozumem. Są obdarzone nieprzeciętnym intelektem, więc szybko się wszystkiego uczą i wykorzystują zdobytą wiedzę do odnoszenia sukcesów. Zdarza się jednak tak, że ich powodzenie może być uznane za zbyt szybki sukces. Mają skłonność do określania rzeczy lub spraw, nieraz także ludzi, jednoznacznie, czyli jako czarne lub jako białe. Pozbawieni są tupetu. Dobrze organizują sprawy. Czują potrzebę życzliwości i miłego otoczenia, ale jednocześnie są wybredni w dobieraniu sobie znajomych, przez co często odczuwają osamotnienie, lecz mimo to można na nich liczyć w ciężkich chwilach. Próbują ukryć pod maską opryskliwości i pewnej nonszalancji swoją wrażliwość i troskę połączoną z lękiem o innych, szczególnie o bliskich. Miłość dobrze wpływa na ludzi spod znaku topoli, jest dla nich ważna, ale partner musi wykazać się większą pewnością siebie. W miłości i w ogóle w życiu potrzebują ciepła i zrozumienia. Podstawowymi, najbardziej widocznymi cechami ich charakteru są niskie poczucie własnej wartości, wrażliwość, skrytość. Zbliżające się lata dojrzałości i starości znoszą godnie, z klasą.
Kobieta spod znaku topoli letniej wierzy, że świat należy do niej. Jest nieśmiała, ale stara się ukrywać to pod płaszczykiem panowania nad sytuacją i zwracania na siebie uwagi otoczenia. Jest honorowa i lojalna, szczera, wymagająca wobec siebie i innych. Bardzo ważna jest dla niej opinia innych o niej samej. Przywiązuje dużą wagę do gestów i intencji, jakie ma wobec niej otoczenie, którego nie chce zawieść.
Mężczyzna, który urodził się między 5 a 13 sierpnia, jest poważnym człowiekiem nie dającym się złamać przeciwnością losu. Ma w sobie dużo ciepła. Nie znosi zakłamania i przeciętności, będąc samym uczciwym i szczerym. Potrzebuje być w centrum zainteresowania, szczególnie zawodowego. Zdarza się, że bywa podejrzliwy, a wtedy nie można oprzeć się wrażeniu, że jest wyniosły i dumny.
Mężczyzna, któremu patronuje zimowa topola, jest pełen energicznej ciekawości świata, otwiera się na wszelkie nowe idee. Jest przy tym wyrozumiały, nie krytykuje, lecz stara się poznać motywacje, myśli, zainteresowania, nastroje ludzi ze swojego otoczenia. Umie słuchać i rozmawiać, pokazywać rozwiązania i kompromisy. Jest lubiany i szanowany. Z upływem lat cechy jego charakteru są coraz bardziej widoczne i coraz bardziej cenione, jednocześnie-tak jak topole- zakorzenia się w swoim środowisku. Topole są kruche, ich gałęzie często pękają i łamią się, szczególnie pod naporem wiatru, lecz rzadko padają całe. Podobnie jest z mężczyzną spod znaku zimowej topoli- ugina się pod naporem kłopotów i problemów, ale nie poddaje się nim- nie łamie.
Ciekawą postawę prezentuje kobieta spod zimowej topoli. Podobnie, jak mężczyznę spod tego samego znaku, cechuje ją ogromna ciekawość świata i ludzi, lecz nie podróżowanie, ale zgłębianie idei, koncepcji, myśli. Jest wyrozumiała i tolerancyjna, umie dostosowywać się do sytuacji
i ludzi. Odbierana jest przez otoczenie jako kobieta silna, niezależna i dającą sobie radę, lecz nie odmówi, gdy ktoś chce jej pomóc lub choćby tylko wesprzeć.

Drzewa łączą Ziemię z Niebem. Mają w sobie energię, którą mogą nam, ludziom, przekazać. Trzeba tylko wybrane drzewo poprosić, o wsparcie, o siłę, o moc. O topoli mówi się, że ma „złą energię” i że nie należy się do nich przytulać. Czy tak jest naprawdę, proszę przekonać się samemu.
Jest połowa lutego. Zima latoś jest ciepła i na gałęziach topól zaczynają już nabrzmiewać pączki. Proszę wykorzystać ten rok na obserwowanie naszych rodzimych topól i gatunków zaaklimatyzowanych w naszym kraju oraz mieszańców i hybryd.