hala izerska 2008 (20)

Hala Izerska

Gdyby nie to, że na własnych nogach pokonałam kilka kilometrów pod górę, nie powiedziałabym, że jestem w górach. Z lasu wychodzi się na prawie płaski i pokryty łąkami teren, otoczony z wszystkich stron niezbyt wyróżniającymi się wzniesieniami Gór Izerskich.

Jesteśmy na HALI IZERSKIEJ. Tak powszechnie nazywane jest to  miejsce, ale jej waściwa nazwa powinna brzmieć ŁĄKA IZERSKA. Określenie Hala wprowadził T.Steć, ale jest to nieuzasadnione ponieważ odnosi się do łąk na Podhalu i w Tatrach, w Bieszczadach są połoniny, a w Sudetach – łąki.
Izerska Łąka w j.czeskim nazywa się Velká Jizerská Louka, a w niemieckim Große Iserwiese.

Położona jest w środkowej części Gór Izerskich w Sudetach Zachodnich, na wysokości ok. 840-880 m n.p.m. w obniżeniu górnego odcinka doliny Izery.

Nazwa rzeki ma rodowód celtycki – isirás, znaczyło „szybki”, „silny”, „bystry”. Bierze swój początek w dwóch potokach wypływających z południowych zboczy Smreka i Stogu Izerskiego i jest prawym dopływem Łaby. Niewielkie dorzecze Izery po polskiej stronie, jako jeden z niewielu obszarów kraju, należy do zlewiska Morza Północnego. Przez 15 km Izera stanowi granicę polsko – czeską.

Hala Izerska to jedno z bardziej urokliwych, ale mało znanych miejsc w Sudetach, a jest wyjątkowa pod wieloma względami.

Przede wszystkim wyróżnia ją klimat, który ma wpływ na inne jej walory.

Panują tu surowe warunki podobne do wyższego o ponad 400-600 m piętra subalpejskiego Karkonoszy, a nawet zbliżone są do subarktycznego klimatu północnej Skandynawii – np. Norwegii. Warunki te są wynikiem między innymi położenia w południowo-zachodnim skrawku Polski (najbardziej narażonym na chłodne i wilgotne masy powietrza napływające znad Oceanu Atlantyckiego). Innym czynnikiem jest ukształtowania hali – jest ona rozległą, niemal zamkniętą ze wszystkich stron niecką – co widać po wejściu na halę. W związku z tym od otaczających ją stoków napływają zimne masy powietrza i tworzą zastoiska. Wg niektórych opinii Hala Izerska stanowi biegun zimna w Polsce. Zimą 1939/1940 r. w czeskiej miejscowości Jizerka zanotowano -42°C, natomiast w grudniu 1996 r. zmierzono -36,6°C. Śnieg leży tu nawet w czerwcu. Przymrozki, a nawet ujemne temperatury zdarzają się w środku lata – 20 lipca 1996 r. na wysokości 2 m nad gruntem zanotowano tu -5,5°C. Dobowe amplitudy temperatury powietrza przekraczają 25 stopni.

Osobliwością doliny Izery są torfowiska. W górach torfowiska występują rzadko i zajmują niewielkie połacie. Na Hali są one ogromne i mają specyficzny, niepowtarzalny charakter. Ich powstawaniu sprzyjają warunki klimatyczne i ukształtowanie terenu, które pozwalają na utrzymanie się odpowiednich warunków termicznych, stałej wysokiej wilgotności gleb o nieprzepuszczalnym podłożu. Są to torfowiska typu wysokiego i przejściowego. Pod względem genezy, ukształtowania powierzchni i szaty roślinnej wykazują wiele cech wspólnych z torfowiskami na dalekiej północy, zwłaszcza w Skandynawii. Ze względu na unikalny charakter ekosystemy torfowiskowe Gór Izerskich mogą być uważane za torfowiska górskie o charakterze subarktycznym.

Walory krajobrazowe i przyrodnicze zadecydowały o objęciu w 1969 r. południowej części Hali Izerskiej ochroną w rezerwacie przyrody. Początkowo był to teren o powierzchni 44,74 ha („Torfowisko Izerskie”), w 2000 r. powiększono go do ponad 500 ha – „Torfowiska Doliny Izery” – obecnie rozciąga się od Kobylej Łąki na południu, po Izerskie Bagno na północnym zachodzie. Po czeskiej stronie Gór Izerskich całość torfowisk wysokich Izery (202 ha) objęto ochroną w 1987 r. w rezerwacie „Rašeliniště Jizery” (wpisane zostały na listę „Ramsar Sites” jako unikalne kompleksy subarktyczne). Łączna powierzchnia obu obszarów chronionych przekracza dziś 700 ha, a wraz z otuliną czeskiego rezerwatu – 800 ha. Jest to największy w całych Sudetach transgraniczny obszar chroniący torfowiska. Czeska część torfowisk izerskich została wpisana w rejestr UNESCO i uznana za jeden z najcenniejszych obszarów chronionych w Republice Czeskiej.

Brzoza karłowta na Hali Izerskiej
Brzoza karłowata na Hali Izerskiej

Główną przyczyną utworzenia rezerwatu w dolinie Izery była potrzeba ochrony unikatowych, reliktowych gatunków flory. Dotychczas na tym obszarze odnaleziono i zidentyfikowano 110 gatunków, w tym 54 roślin zarodnikowych i 56 naczyniowych. Najcenniejsze to brzoza karłowata (w Polsce oprócz Gór Izerskich rośnie jedynie na dwóch stanowiskach), bażyna czarna, turzyca skąpokwiatowa i bagienna, wełnianka pochwowata i wąskolistna, rosiczka okrągłolistna i pośrednia. Torfowiska porośnięte są płatami kosodrzewiny, pomiędzy którymi malowniczymi meandrami płynie Izera. Tutejsze stanowisko kosodrzewiny jest jednym z najniżej położonych w Polsce oraz jednym z dwóch poza Karkonoszami miejsc jej naturalnego występowania w Sudetach (pod Zieleńcem w Górach Bystrzyckich).

Możemy tu również spotkać zwierzęta. Spośród dużych ssaków gatunki najpospolitsze to: jeleń, sarna, lis, gryzonie: nornik bury i zwyczajny, karczownik (stwierdzono na Hali Izerskiej 13 gatunków ssaków). Żyje tu 71 gatunków ptaków lęgowych, spośród nich najciekawsze to: cietrzew, puchacz, sóweczka, czeczotka, żuraw, bocian czarny, bekas, lelek, zimorodek a nawet bielik – który ma tu najwyżej położone stanowisko w Polsce i Europie Środkowej.

Chatka Gorzystów
Chatka Gorzystów - jedyny domem jaki ocalał z dawnej Wielkiej Izery – była to Nowa Szkoła wybudowana w 1938r.

Ciekawostką jest to, że Hala Izerska do niedawna była rejonem zamieszkałym – jeszcze w roku 1945. Przed wojną leżała na niej wieś Wielka Izera – Gross Iser, niegdyś jedna z wielu osad w tej części gór. Pierwszym mieszkańcem był uciekinier religijny, Czech o imieniu Tomasz, kory przybył tu w 1620 r. Jak podają dawne kroniki parafialne Świeradowa 9 marca 1742 roku mieszkało tu 20 osób. Powstał także schron dla pracowników leśnych, co dało początki górskiej osadzie. Trzysta lat później, u szczytu rozkwitu wieś miała 43 domy mieszkalne, ok. 400 mieszkańców, dwa schroniska, dwie gospody, z których jedną nazwano „Isermühle”, na pamiątkę po starym młynie, dwa budynki celne, kawiarnię, leśniczówkę, remizę straży pożarnej, domek myśliwski a nawet szkołę. W 1933 r. zamieszkiwały ją już tylko 134 osoby. W 1938 roku wybudowano tu nową szkołę, wówczas stara zaczęła służyć obrządkom liturgicznym jako dom przedpogrzebowy, bo mieszkańców grzebano na dole, w Bad Flinsberg, (dzisiejszym Świeradowie-Zdroju). W budynku starej szkoły udzielano także chrztu najmłodszym mieszkańcom Gross Iser. Po 1945 r. wieś wyludniała się aż do zaniku. Niektóre źródła podają, że już w czasie wojny została zniszczona przez hitlerowców, inne – że została celowo rozebrana po II wojnie światowej. Znalazłam ciekawy artykuł na ten temat: „Wioska, której nie ma”, w ktorym omówiono tą historię, oraz zamieszczono archiwalne zdjęcia.

Po wsi tej zostały dobrze widoczne w wielu miejscach fundamenty i piwnice budynków, ale najlepszą pamiątką po dawnej świetności wsi jest jedyny zachowany, drewniany budynek byłej szkoły, w którym znajduje się obecnie schronisko turystyczne „Chatka Górzystów”

Jest to prywatne schronisko, które prowadzą sympatyczni ludzie Wiesia i Sławek Polańscy. Miejsce wyjątkowe – warunki można rzec skromne, a nawet spartańskie, od pewnego czasu

są sanitariaty i bieżąca woda, ale nie ma prądu. Wieczory można spędzić przy kominku, świecach, latarkach. Gospodarze oferują pyszne jedzenie po niewyobrażalnie niskich cenach. I wspaniałą, wyjątkową atmosferę.

Jest jeszcze jedna rzecz. Ale żeby tego doświadczyć trzeba tu spędzić noc. I wtedy można zobaczyć ciemność, jakiej doświadczyć trudno gdzie indziej. W dzisiejszym cywilizowanym świecie to naprawdę coś wyjątkowego. Test jasności nieba wykazał, że na Hali Izerskiej jest ponad dwudziestokrotnie ciemniej niż na terenach zamieszkanych, dzięki czemu można zobaczyć o wiele więcej gwiazd. Niewiele jest takich miejsc na świecie. Astronomowie z Uniwersytetu Wrocławskiego uważają, że warto chronić te wyjątkowe warunki do obserwacji. We współpracy z nadleśnictwem Świeradów, które jest gospodarzem tego terenu, stworzyli pierwszą w Polsce strefę ochrony ciemności nocnej. Przy turystycznych szlakach na Hali Izerskiej staną tablice informujące o dobrych warunkach do obserwacji gwiazd i skutkach zanieczyszczania nieba światłem. Wymienione zostały zewnętrzne oświetlenia schronisk Orle i Chatki Górzystów, na lampy kierujące snop światła tylko w jednym kierunku. Powstała również ścieżka dydaktyczna Modelu Układu Słonecznego. Pomiędzy schroniskami Orle i Chatka Górzystów przedstawiono model Słońca i osiem kręcących się wokół niego planet w skali 1:1 miliarda. Wszystkie odległości pomiędzy planetami są rzeczywiste z podaną skalą a do ich zobrazowania posłużyły różnego rodzaju skały występujące w Sudetach. Model Słońca znajduje się w Orlu, a ostatnia planeta – Neptun w okolicach schroniska Chatka Górzystów. Długość ścieżki wynosi 4,5 km.

Jak dotrzeć na Halę Izerską:

Ze Świeradowa Zdroju – niebieskim szlakiem
Z Jakuszyc – czerwonym szlakiem
Z Rozdroża Izerskiego – żółtym szlakiem

Fot. Teresa Podgórska